ታሪክ፣ ህብረተሰብና የኑሮ ሁኔታ

የኖርዌይ አገር አጭር ታሪክ

Vikingskip

የቪኪንግ ጊዜ

ከ800 እስከ 1100 አ.ም እ.ኤ.አ ከክርስቶስ ልደት በኋላ ያለው ጊዜ የቪኪንግ ጊዜ ይባላል። በቪኪንግ ጊዜ መጃመሪያ አካባቢ ኖርዌይ አገር አልነበረችም ነገር ግን በብዙ ትንንሽ የራሳቸው ንጉስ ባላቸው ሀገሮች የተዋቀረች ነበረች። በ872 አ.ም እ.ኤ.አ ቪኪንግ ሀራልድ ሆርፋርጌ ለመላው ኖርዌይ ሀገር ንጉስ ሆነ። ብዛት ያላቸው ቪኪንጎች ወደ ሌላ ሀገር ተጉዘዋል። አንዳንድ ቪኪንጎች ነጋዴ ስለነበሩ እቃዎችን በመግዛት ይሸጡ ነበር ሌሎቹ ደግሞ ጦረኞች ስለነበሩ ዘረፋና ግድያን ያካሂዱ ነበር። በዛሬው ጊዜ ስለ ቪኪንጎች ባወራን ቁጥር ስለ ጦረኞች እናስታውሳለን። በ1000 አ.ም እ.ኤ.አ የክርስትና ሃይማኖት ወደ ኖርዌይ ሀገር ገባ። ጥንታዊ የኖርዊጅያን ሀይማኖትም በክርስትና ሃይማኖት ተቀየረ። Borgund stavkirke

የዴንማርክና የኖርዌይ ሀገሮች ህብረት

በ1300 አ.ም እ.ኤ.አ የዴንማርክ ሀገር በኖርዌይ ሀገር ላይ የበለጠ ተፅኖ ማድረግ የቻለችና ከ1397 አ.ም እ.ኤ.አ ጀምሮ ኖርዌይ ከዴንማርክና ከስዊድን ሀገሮች ጋር ህብረት ፈጠረች። ይህም ህብረት ለሁሉም እኩል የሆነ አንድ ንጉስ ነበረው። ከጊዜ በሗላ ስዊድን ከህብረቱ ስትወጣ ህብረቱ በኖርዌይና በዴንማርክ መካከል እስከ 1814 አ.ም እ.ኤ.አ ቆይቷል። ፖለቲካዉ የሚመራዉ ከዴንማርክ ነበር። የህብረቱ የባህል ማዕከል ኮፐንሃገን ነበር። ኖርዊጂያን በዴንማርክ ቋንቋ ይፅፉና ያነቡ ነበር። የኖርዌይ ገበሬዎችም ለዴንማርክ ንጉስ ቀረጥ ይከፍሉ ነበር።

የዴንማርክና የኖርዌይ ሀገሮች ህብረት

Eidsvoll 1814 - © Stortingsarkivet/ foto: Teigens fotoatelier as 1814 ዓ.ም በኖርዊጂያን ታሪክ ውስጥ ወሳኝ ዓመት ነው። በዚያን ዓመት ሜይ 17 ቀን ኖርዌይ የራሷን ህገ መንግስት ደነገገች። በ18ኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ላይ በአውሮፓ ብዙ ጦርነቶች ነበሩ።ከነዚህም መካካል በኢንግሊዝና በፈረንሳይ መካከል የተደረገዉ ጦርነት ይጠቀሳል። ዴንማርክና ኖርዌይ ከፈረንሳይ ጎን የቆሙ ሲሆን ፈረንሳይ ስትሸነፍ ዴንማርክ ኖርዌይን ኢንግሊዝ ጎን ቆማ ለነበረችዉ ስዊድን ሰጠች። በ1814 ዓ.ም የዴንማርክና በኖርዌይ መካከል የነበረዉ ህብረት ፈረሰ። በዚህን ጊዜ ብዙ ኖርዊጂያኖች ኖርዌይ ህብረቱ ሲፈርስ በዚህ አጋጣሚ ነፃ አገር ትሆናለች ብለዉ ተመኝተዉ ነበር። እናም የተወሰኑ ስልጣን የነበራችዉ ሰዎች በ አከረስሁስ ዞን በሚገኘዉ ኤይድስቮል ተሰበሰቡ። ለነጻዋ ኖርዌይም ህገ መንግስት ማርቀቅ ከስራቸው ዋናዉ ነበር። ቢሆንም ግን ኖርዌይ ከስዊድን ጋር ህብርት እንድትፈጥር ተገደደች፤ እናም በኖቨምበር 1814 ዓ.ም የኖርዌይና በስዊድን መካከል ህብረት ተፈጠረ። ከስዊድን ጋር የነበረው ህብረት ከዴንማርክ ጋር ከነበረው ህብረት የላላ ህብረት ነበር። ኖርዌይ የራሷን ህገ መንግስት ከተወሰነ ማሻሻል ጋር በመያዝና ውስጣዊ አመራርም አግኝታ ነበር። የውጭ ጉዳይ ፖለቲካውም የሚመራ በስዊድን ሲሆንና የሁለቱም ሀገር ንጉስም ስዊድናዊ ነበር። Eidsvollsbygningen

አገር ፍቅር ስሜትና ኖርዊጅያናዊ ማንነት

Brudeferd i Hardanger (Hans Gude & Adolph Tidemand, © Nasjonalmuseet for kunst, arkitektur og design) በ18 ሺህ ክፍለ ዘመን አጋማሽ ባውሮፓ አገር ወዳጅነት በመባል በጥበብ እና በባህል ዘርፍ እድገት ተጀመረ። የአገሪቱን የተለየ ነገር አሳድጎና አሳምሮ ማቅረብ ይታይ ነበር። በኖርዌይ ቆንጆ የሆነዉ ተፈጥሮ እንዲጎላ ሲደረግ፣ የገበሬው ማህበረሰብ እንደ ትክክለኛዉ ኖርዊጂያን ይታይ ነበር። የአገር ወዳድንት ስሜት በስነ ፅሁፍ፣ ስነ ስዕልና ሙዚቃ ይንፀባረቅ ነበር። በዚህን ጊዜ ኖርዊጂያኖች ማንነታቸዉን የበለጠ እየተረዱት መጡ። ብዙዎች በኖርዊጂያንነታቸዉ መኩራት ጀመሩ፤ እናም ከዚህ የተነሳ አገራቸዉ ነፃ እነድትሆን ምኞታችዉ ጠነከረ። ከብዙ መቶ ዘመናት ከዴንማርክ ሀገር ህብረት በሗላ የፅህፈት ቋንቋ በኖርዌይ አገር ውስጥ የነበረው የዴንማርክ አገር ቋንቋ ነበር። ባሁን ጊዜ ለፅህፈት ቋንቋ የምንጠቀመው ቡክሞል የዚህ ቀጣይ እድገት ነው። በዚያን አገር ወዳድነት በጠነከረ ወቅት ብዙዎች ኖርዊጅያኖች ከዴንማርክ የመጣ ቋንቋ ሳይሆን የራሳቸው የሆነ የፅህፈት ቋንቋ ሊኖራቸው እንደሚገባ ያምኑ ነበር። ስለዚህም የቋንቋ ተመራማሪ የነበረው ኢቫር ኦሰን( 1813 እስከ 1896) በመላው ኖርዌይ በመጓዝ ከተለያዩ ዘይቤዎች ወይም ቀበልኛዎች የቋንቋ ምሳሌዎችን ሰበሰበ። ከነዚህም የቋንቋ ምሳሌ ስብስቦች አዲስ የፅሁፍ ቋንቋ ኒኖሽክ የሚባል ፈጠረ። ከ18ኛው ክፍለ ዘመን አንስቶ ኒኖሽክም ሆነ ቡክሞልብዙ እድገት አሳይተዋል። ይሁንና የኖርዌይ አገር ከሳሚስክ ቋንቋና ከክቨንስክ ቋንቋ በተጨማሪ እስከ አሁን ጊዜ ድረስ የሥራ ቋንቋ የሆኑ ሁለት አይነት የኖርዊጂያን ቋንቋ ይገኛሉ።

ኖርዌይን በኢንዱስትሪ ማሳደግ

Fabrikkarbeidere 1880, (Oslo Museum, fotograf: Per Adolf Thorén) በመካከለኛው 18ኛው ክፍለ ዘመን ወደ 70 በመቶ የሚጠጋዊ ህዝብ በገጠራማው የኖርዌይ ክፍል ይኖር ነበር። በብዛት በመሬት ማልማትና አሳ ማጥመድ ስራ ላይ የተሰማሩ ነበሩ። ለብዙዎች ኑሮ ከባድ ነበር። የህዝብ ቁጥር ስለጨመረ ለሁሉም በቂ መሬትና ሥራ አልነበረም። በተመሳሳይ ወቅት በከተማዎች ዉስጥ ለውጥ ተፈጠረ። ብዙ ፋብሪካዎች በከተማዎች ስለተመሰረቱ ስራ ለማግኘት ብዙዎች ወደ ከተማ ፈለሱ። ለብዙ ሰራተኛ ቤተሰቦች ኑሮ በከተማ ከባድ ነበር። ረጅም የስራ ሰአትና የኑሮ ሁኔታው መጥፎ ነበር። በብዛት ወላጆች ብዙ ልጆች ሲኖራቸው፣ እና ብዙ ቤተሰቦች ባንድ ትንሽ ቤት ውስጥ መኖር ያልተለመደ አልነበረም። ብዙ ህፃናትም በፋብሪካዎች ውስጥ በመስራት ቤተሰቦቻቸውን መደጎም ነበረባቸው። ብዙዎችም ከሀገር ውጭ ስኬታማ ለመሆን ሞክረው ነበር። ከ1850 እስከ 1920 ከ800 000 በላይ ኖርዊጂያኖች ወደ አሜሪካ ተሰደው ነበር።

ነፃና በራስ የሚተዳደር አገር

በ1905 ከስዊድን ጋር የነበረው ህብረት ፈረሰ። ለረጅም ጊዜ የፖለቲካ አለመግባበት በኖርዌይ አገር የህዝብ ምክር ቤትና በስዊድኑ ንጉስ መካከል የተፈጠረ ሲሆን፣ በ1900 ክፍለ ዘመን መጀመሪያ አካባቢ ኖርዌይ ነፃና እራሷን የምታስተዳድር አገር መሆን አለባት ባዮች በረከቱ። በኖርዌይ አገር የህዝብ ምክር ቤት በሰኔ 7 ቀን 1905 ጀምሮ የስዊድን ንጉስ የኖርዌይ ንጉስ አለመሆኑንና ከስዊድን ጋር የነበረውም ህብረት መፍረሱን አወጀ። ይህም ጉዳይ በስዊድን ቁጣ ያስነሳና በኖርዌይና በስዊድንም መካካል ጦርነት ሊያስፈነሳ ነበር። በተመሳሳይ አመት ከህዝብ በተሰጠ ድምፅ በኖርዌይና በስዊድን መካከል የነበረው ህብረት እንዲፈርስ የፀደቀና አዲሱ የኖርዌይ መንግስትም ንጉሰ ነገስት እንዲሆን ፀደቀ። የዴንማርኩም ልዑል ካርል የኖርዌይ ንጉስ ሆኖ ተመረጠ። የኖርዌይ ንጉስ የነበረውን የንጉስ ሆኩንን ስም በመውሰድ ንጉስ ሆኩን 7ኛ በመሆን በኖርዌይ ከ1905 እስከ ሞተበት አመት እስከ 1957 በንግስና ላይ ቆይቷል።

1900 ክፍለ ዘመን የመጀመሪያ አጋማሽ

Vannkraftverk 18ኛው ክፍለ ዘመን መጨረሻ አካባቢ የኖርዌይ አገር ውሃን በመጠቀም የኤሌትሪክ ሀይል ማመንጨት ጀመረች። ከዚህም የተነሳ ብዙ የኢንዱስትሪ ድርጅቶች ተቋቋሙ። ለስራ ሀይል ያለው ፍላጎት ጨመረ፣ ከተሞችም ማደጋቸውን ቀጠሉ። የውሃ ሀይል በግል እንዲገነባ ለብቻ ህግ ሲወጣለት የውሃ ሀይል ሀብት (ምንጭ) ግን የመንግስት ሀብት እንዲሆን ተደረገ። ከ1914- 1918 በአዉሮፓ የመጀመሪያዉ የዓለም ጦረነት ተካሄደ። ኖርዌይ በዚህ ጦርነት ያልተሳተፈች ቢሆንም የኢኮኖሚ ተፅዕኖዉ ደርሶባት ነበር። በ1930ዎቹ ዓመታት በአዉሮፓና በሰሜን አሜርካ የኢኮኖሚ ቀዉስ ደርሶ ነበር። ብዞች ቤታቸዉንና ሥራቸዉን አጡ። ሁኔታዎቹ እንደሌሎች ቦታዎች የከፋ ባይሆንም የ1930ዎቹን ክፋት እናነሳለን።

የሁለተኛዉ ዓለም ጦርነት ከ1939|1940- 1945

Stortinget med tysk banner 1940-45, (Oslo Museum, ukjent fotograf) የሁለተኛዉ የዓለም ጦርነት የተነሳዉ በ1939 ጀርመን ፖላንድን በወረረች ጊዜ ነበር። ኖርዌይ በጀርመን የተወረረችዉ አፕሪል 9 ቀን 1940 ነበር። ጦርነቱ የቆየዉ ኖርዌይ እጅ እስክትሰጥ ጥቂት ቀናት ብቻ ነበር። ንጉሡና መንግስት ወደ ኢንግሊዝ በመሰደድ ለአገሪቱ ነፃነት ከዚያ ፍልሚያ ቀጠሉ። ኖርዌይም በዚህን ጊዜ ለጀርመን ባደላና በዲሞክራሲ ባለተመረጠ የቪድኩም ኩስልንግ መንግስት ትመራ ነበር። ምንም እንኳ በኖርዌይ ቀጥተኛ ጦርነት ባይኖርም፣ ብዙ ተቃዉሞዎችና ነገሮችን ማጨናገፍ እንዲሁም ህገ ወጥ ጋዜጦችን ማሳተም፤ የተቃዉሞ እንቅስቃሴዎችን በማድረግ መሪዎች ላይ መነሳት ይታይ ነበር። ብዙዎች ከተቃዋሚ ቡድን ጋር የነበሩት አገሪቱን ጥለዉ መጥፋት ነበረባቸዉ። በሁለተኛዉ ዓለም ጦርነት ወቅት ወደ 50000 የሚጠጉ ኖርዌጂያኖች ወደ ስዊድን ተሰደዱ። ቀስ በቀስ ጀርመኖች ብዙ ግንባሮች በመሸነፍ በ1945 ላይ እጅ ሰጡ። በጦርነቱ ወደ 9500 የሚሆኑ ኖርዌጂያኖች ሞቱ፡፤

ኖርዌይ በዘመናዊ ጊዜ

En oljeplattform ከጦርነቱ በሗላ አገሪቱ እንደገና መገንባት ነበረባት። ዕቃዎች ይጎላሉ፣ በቂ መኖሪያ ቤቶች አልነበሩም። አገር መልሶ መገንባቱ ተፋጥኖ እንዲካሄድ ህብረትና አንድነት በጣም ያስፈልግ ነበር። መንግስት ኢኮኖሚውንና አጠቃቀሞችን አጥብቆ ተቆጣጠረ። ልክ ጦርነቱ እንደተጠናቀቀም የተባበሩት መንግስታት ተቋቋመ። የተባበሩት መንግስታትም የመጀመሪያ አላማ የነበረው ለነፃነትና ለፍትህ መስራት ነበር። በኖቨምበር 1945 ዓ.ም እ.ኤ.አ የኖርዌይ ሀገር ከድረጅቱ መስራች አገሮች አንዷ ሆነች። አሜሪካ ከጦርነቱ በሗላ የገንዘብ እርዳታ ለአውሮፓ ለማድረግ ሀሳብ አቅርባ ነበር። ይህም የገንዘብ እርዳታ የማርሻል እቅድ በመባል የሚታወቅና ከእርዳታ ተቀባይ ሀገሮች የገንዘብና የፖለቲካ መስፈርት ነበረው። ኖርዌይም ወደ ሶስት ቢሊዮን ክሮነር አካባቢ በእርዳታ ተቀብላለች። በ1949 ኖርዌይና አስራ አንድ አገሮች የአትላንቲክ ዉልን ፈረሙ። ይህም ወደ ኔቶ ምስረታ አመራ። በምእራብ አውሮፓና በአሜሪካ መካከል ያለው የቀረበ ግንኙነትም እስከዛሬ ድረስ እንደቀጠለ ነው። በ1950 ዎቹና 1960 ዎቹ ዓ.ም በኖርዌይ የነበረው ኢኮኖሚ በአንፃሩ ጥሩ የነበረና የነዋሪዎችን የኑሮ ሁኔታ የተሻለ ለማድረግ መንግስትም ብዙ መዋቅሮችን በስራ ላይ አውሏል። በ60 ዎቹ ዓ.ም ብዙ መስሪያ ቤቶች በኖርዌይ የባህር ዳርቻ ላይ ዘይትና ጋዝ የመፈለግ ፍላጎት ነበራቸው። ከ50 አመት በፊት የውሃ ሀይል በመንግስት እንደተያዘው ሁሉ የነዳጅ ዘይት ሀብት በመንግስት ሀብት የተያዘ ሲሆን የግል መስሪያ ቤቶች ግን በተወሰነ አካባቢና በተወሰነ ጊዜ የነዳጅ ዘይትን የመፈለግ፣ የመቆፈርና ዘይትን የማውጣት መብትን መግዛት ይችላሉ። በሰሜን ውቅያኖስ ዉስጥ የነዳጅ ዘይት ለመጃመሪያ ጊዜ በ1969 የተገኘ ሲሆንና ከዚያን ጊዜ ጀምሮ ኖርዌይ እድገት እያሳየች በመምጣት የነዳጅ የዘይት ሀገር ለመሆን በቃች። በአሁን ጊዜ በአለም ዙሪያ ዘይት ወደ ውጭ አገር ከሚልኩ አገሮች ውስጥ አብዛኛውን ኖርዌይ የምትልክ ሲሆንና የዘይት ኢንዱስትሪውም ለኖርዌይ ኢኮኖሚ የላቀ አስተዋፆ አድርጓል። በተጨማሪም ብዛት ያለው የህዝብ እንቅስቃሴም ዘመናዊ የሆነችውን ኖርዌይን ለማሳደግ የላቀ አሰተዋፆ አድርገዋል። በተለይም የሰራተኞች እንቅስቃሴና የሴቶች እንቅስቃሴ ማእከላዊ ነበር። የሰራተኞች እንቅስቃሴ በኖርዌይ አገር መሰረቱ ከ16ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ ሲሆን ከ1880 ጀምሮ ግን የኢንዱስትሪ የስራ ቦታዎች በመብዛታቸው እየተደራጃ መጥቷል። ከ1920 ዓ.ም ጀምሮ እንቅስቃሴዎቹ የበለጠ ተፅኖ ማሳደር ችለዋል። የሰራተኞች እንቅስቃሴ ለሰራተኞች የተሻለ ሁኔታ የታገለ ሲሆን ለምሳሌ አጭር የስራ ቀናት፣ የተሻለ የስራ ቦታ ዋስትናዎች፣የህመም ዋስትናና የስራ አጥነት የገንዘብ ድጋፍ ማግኘት ይገኙበታል ። የሴቶች እንቅስቃሴ ለሴቶች መብት በህብረተሰቡ ውስጥ፣ በፆታዎች ማካከል ላለ እኩልነትና ሴቶች ከወንዶች ጋር እኩል እድሎች እንዲያገኙ ታግሏል። የመፋታት መብትን፣ ወሊድ መከላከልን፣ ነፃ ውርጃና ሴቶች በራሳቸው በግላችው ሰውነት ላይ የመወሰን መብቶችም በተጨማሪ ለሴቶች እንቅስቃሴ አስፈላጊ ጉዳዮች ነበሩ። በዛሬው ጊዜ ለሴቶችና ለወንዶች እኩል የሆነ የትምህርትና የስራ መብቶች፣ የሀብትና የውርስ፣ የመድሃኒትና የጥሩ ጤና መብቶች ይገኛሉ።

 

መረጃ

ኖርዌይ በዛሬው ጊዜ

ኖርዌይ በዛሬው ጊዜ ዘመናዊ ዲሞክራሲና በከፍተኛ መደጋገፍ ላይ የተመሰረት መንግስት አላት። በአብዛኛው ሰው ጥሩ ኢኮኖሚ አለው፣ ህዝቡ በንፅፅር ከፍተኛ የትምህርት ደረጃ አለው። ወንዶችም ሴቶችም በሥራ ይሰማራሉ። ህዝቡ የትምህርት፣ ጤንነትና እንዳስፈላጊነቱ የኢኮኖሚ ድጋፍ በሚሰጡ የተለያዩ ህጎችና ስምምነቶች ይተዳደራል።

ባለፉት አስርት ዓመታት በቴክኖሎጂና ኮምፕዩተር ፈጣን ዕድገት ታይቷል። ይህም ለኖርዊጂያን ማህበረሰብ ውጤት አለው። ብዙ የስራ እድሎችን የፈጥራል፣ የስራ ሁኔታ ይለወጣል እንዲሁም የሰው የግል ህይወት ይለወጣል።

ባለፉት አስርት ዓመታት ኖርዌይ የተለያዩ ብሄር ብሄረሰቦች አገር ሆናለች።

 

መልመጃዎቹን ይስሩ