مێژوو، جوگرافیا و شێوازی ژیان

کورتەیەک لەبارەی مێژوی نەرویژ

 

کەشتی/بەلەمێکی ڤایکینگەکان

سەردەمی ڤایکینگ

ئێمە بە ساڵانی نێوان ٨٠٠ و ١٠٥٠ی پاش‌ زایین دەڵێین سەردەمی ڤایکینگ. لە سەرەتای سەردەمی ڤایکینگدا، نەوریج وڵاتێک نەبوو، بەڵکوو لە چەندین وڵاتی بچووک پێکهاتبوو کە هەر یەکێکیان پاشای خۆی هەبوو. لە ساڵی ٨٧٢ هاراڵد هۆرفاگرە (Harald Hårfagre)ی ڤایکینگی بووە پاشای سەرانسەری نەوریج. زۆرێک لە ڤایکینگەکان دەچوون بۆ وڵاتانی تر. هەندێک لە ڤایکینگەکان بازرگان بوون و خەریکی کڕین و فرۆشتنی کەلوپەل بوون، و ئەوانی تر جەنگاوەر بوون کە خەریکی تاڵان و کوشتن بوون. لە ئەمڕۆدا، زۆرجارکە باسی لە ڤایکینگەکان دەکەین زیاتر بیر لە جەنگاوەرەکانیان دەکەینەوە. لە ساڵانی ١٠٠٠ ـەکان دا ئاینی کریستیان (مەسیحی) لە نەرویج بڵاوبووەوە و جێگەی باوەڕە ئایینیە کۆنەکانی “نۆروێن” (norrøne)ی گرتەوە.

کڵێسای بۆرگوند ستاڤ

یەکگرتنی نێوان دانمارک و نەرویج

لە ساڵانی ١٣٠٠دا، ڕۆژ لەدوای رۆژ کاریگەریی دانمارک لەسەر نەرویج زیاتر دەبوو، و لە ساڵی ١٣٩٧ نەرویج لەگەڵ دانمارک و سوید یەکیان گرت. یەکێتیەکە پاشایەکی هاوبەشیان هەبوو. سوید بەرەبەرە لەم یەکگرتنە هاتە دەرەوە، بەڵام یەکگرتنی نێوان دانمارک و نەرویج هەتا ساڵی ١٨١٤ بەردەوام بوو. دەسەڵاتی سیاسی لەدەست دانمارک بوو. کۆپنهاگن ناوەندی فەرهەنگیی ئەم یەکگرتنە بوو و نەرویجییەکان بە زمانی دانمارکی دەیانخوێند و دەیاننووسی. جووتیارانی نەوریجی باجیان بەو پادشایە دەدا کە لە کۆپنهاگن بوو.

هەڵوەشاندنەوەی یەکگرتن و چوونە ناو یەکگرتنێکی نوێوە.

Eidsvoll 1814 - © Stortingsarkivet/ foto: Teigens fotoatelier as

ساڵی ١٨١٤ ساڵێکی گرنگە لە مێژووی نەرویجدا. لە ١٧ی مای ئەو ساڵە دا نەرویج بوو بە خاوەنی دەستووری خۆی. ە سەرەتای ساڵانی ١٨٠٠دا چەندین جەنگ لە ئەورووپا ڕوویاندا. یەکێک لەوانە جەنگێکی گەورە بوو لە نێوان ئینگلاند لەلایەک و فەرەنسا لەلایەکی ترەوە. دانمارک-نەرویج لایەنی فەرەنسای گرت و، کاتێک فەرەنسا جەنگەکەی دۆڕاند، شای دانمارک ناچار کرا نەرویج ڕادەستی سوید بکات، کە لە بەرەی ئینگلاندا بوو.

ەکێتی نێوان دانمارک و نەرویج لە ١٨١٤ هەڵوەشایەوە. بەشێک لە نەرویجییەکان هیواداربوون کە دوای لەناوچوونی یەکگرتنەکە نەرویج ببێتە وڵاتێکی سەربەخۆ و ١١٢ لە پیاوانی بەدەسەڵاتی باشووری وڵات پێکەوە هاتن بۆ ئەیدسڤۆڵ (Eidsvoll)ی پارێزگەی ئاکەهوس (Akershus) بۆ کۆ بوونەوە. ئامانجی ئەوان لە کۆبوونەکە ئەوە بوو کە دەستوورێک بۆ نەرویجی سەربەخۆ بنووسن. لەگەڵ ئەوەشدا نەرویج ناچارکرا لەگەڵ سوید یەک بگرێت، و لە نۆڤەمبەری ١٨١٤دا یەکگرتنی نێوان نەرویج و سوید بوو بە ڕاستی. یەکگرتن لەگەڵ سوید لاوازتر بوو لە یەکگرتنەکەی پێشوو لەگەڵ دانمارک. نەرویج ڕێگەی پێدرا کە دەستوورەکەی خۆی بە هەندێ گۆڕانکارییەوە بپارێزێت و لەناوخۆدا خۆی بەڕێوە ببات. سوید سیاسەتی دەرەوەی بەڕێوەدەبرد و شای هەردوو وڵات سویدی بوو.

بینای ئەیدسڤۆڵ لە ئەمڕۆدا

ڕۆمانتیکی نەتەوەیی و ناسنامەی نەرویجی

Brudeferd i Hardanger (Hans Gude & Adolph Tidemand, © Nasjonalmuseet for kunst, arkitektur og design)
ە دەوروبەری ساڵانی ١٨٠٠دا ئاراستەیەکی هونەری و کولتوری لە ئەوروپادا لە گەشەکردندا بوو، کە ئێمە پێی دەڵێین ڕۆمانتیکی نەتەوەیی. ئەوە بوو کە ئاماژە و پێداهەڵدان بە تایبەتمەندێتییە نەتەوەییەکان دەدران و بە وشەو دەربڕینی هونارییانە دەڕازێنرانەوە. لە نەرویج، زیاتر جوانیی سروشتی بەرجەستە دەکرا، و کۆمەڵگەی جووتیاران وەکوو “نموونەی نەرویجیبوون” سەیر دەکرا. ڕۆمانتیکی نەتەوەیی لە ئەدەبیات، هونەری شێوەکاری و موزیکدا خۆی دەنواند. لەو سەردەمەدا، نەرویجییەکان زیاتر و زیاتر بە ناسنامەی نەتەوەیی خۆیان ئاشنا دەبوون. زۆرێکیان شانازییان بە نەرویجیببوونی خۆیانەوە دەکرد، وە لە ئاکامی ئەمەدا مەیلیان بۆ سەربەخۆبوونی وڵات زیاتر بوو.

پاش یەکگرتن لەگەڵ دانمارکدا بۆ چەندین سەدە زمانی نووسین لە نەرویج، دانمارکی بوو. ئەو زمانی نوسینەی کە ئەمڕۆ وەک (bokmål) دەناسرێت، ئەوە لە سەر بنەمای زمانی دانمارکی بونیاتنراوە. لە سەردەمی ڕۆمانتیکی نەتەوەیی زۆر کەس لایان وابوو کە کە نەرویجییەکان پێویستیان بە زمانێکی نووسینە کە سەچاوەکەی لە دانمارکییەوە نەهاتبێت. هەربۆیە، زمانناسی نەرویجی ئیڤار ئاسێن (Ivar Aasen) بە سەرانسەری نەرویجدا کەوتە گەشتکردن و نموونەی زمانی لە دیالێکتە جیاجیاکان کۆکردەوە. لەم نموونانە زمانێکی نووسینی نوێی بە ناوی نینۆرسک (nynorsk) دروستکرد. لە ١٨٠٠ـەوە تا ئێستا هەردوو شێوە زمانی نینۆرسک و بۆکمۆل تا ڕادەیەکی زۆر گەشەیان کردووە، بەڵام نەرویج هێشتا دوو شێوەی زمانی فەرمی هەیە، ئەمە لەپاڵ سامی (Sami) و کڤێنسک kvensk)).

بە پیشەسازیکردنی نەرویج

کرێکارانی کارگە لە ١٨٨٠, (Oslo Museum, fotograf: Per Adolf Thorén)

لە ناوەڕاستی ساڵانی ١٨٠٠دا، نزیکەی لە سەدا ٧٠ی دانیشتووانی نەرویج لە گوند و لادێیەکان دەژیان. زۆربەیان خەریکی کاروباری کشتوکاڵ و ماسیگرتن بوون. ژیان بۆ زۆرێک لە خەڵک دژوار بوو. ژمارەی دانیشتووان زیادی کرد، بەڵام زەوی و کاری پێویست بۆ هەمووان نەبوو. لە هەمان کاتدا گۆڕانکاریی لە شارەکاندا ڕوویدا. کارگە و کارخانەی زیاتر و زیاتر دامەزرێندرا، و زۆرێک لە خەڵک بە مەبەستی کارکردن لە لادێوە بۆ شارەکان باریان کرد. ژیان لە شار بۆ زۆرێک لە خێزانە کرێکارەکان ئەستەم بوو. ماوەی کارکردن بە ڕۆژ درێژ بوو، و بارودۆخی شوێنی ژیانیان خراپ بوو. خێزانەکان منداڵی زۆریان هەبوو، و پێکەوەژیانی چەند خێزانێک لە نێو ئاپارتمانێکی بچووکدا شتێکی ئاسایی بوو. زۆرێک لە منداڵان ناچار بوون لە کارگەکان کار بکەن بۆ ئەوەی خێزانەکانیان بتوانن بژین. لە ساڵانی نێوان ١٨٥٠ و ١٩٢٠دا زیاد لە ٨٠٠٠٠٠ (هەشت سەد هەزار) نەرویجی بەرەو ئەمریکا کۆچیان کرد.

وڵاتێکی ئازاد و سەربەخۆ

لە ساڵی ١٩٠٥ یەکگرتن لەگەڵ سوید هەڵوەشایەوە. چەندین ساڵ لە نێوان ستۆرتینگی نەرویجی (پەڕلەمانی نەرویج) و شای سوید دا ناکۆکی سیاسی هەبوو، وە لە سەرەتای ساڵانی ١٩٠٠دا ژمارەیەکی زیاتر و زیاتر لە خەڵکی دەگەیشتن بەو باوەڕەی کە نەرویج دەبێت ببێتە وڵاتێکی ئازاد و سەربەخۆ. ە ٧ی جوونی ١٩٠٥، ستۆرتینگ (پەرلەمان) ڕایگەیاند کە شای سوید چیدی شای نەرویج نییە و سەرەنجام یەکگرتنەکە لەگەڵ سوید هەڵوەشایەوە. کاردانەوەکان لە سوید زۆر توند بوون، بە جۆرێک کە خەریکبوو جەنگ لە نێوان نەرویج و سوید هەڵبگیرسێت. لە ئاکامی دوو ڕاپرسیدا کە لە هەمان ساڵ بەڕێوە چوو، بڕیاردرا کە یەکگرتنەکە لەگەڵ سوید هەڵوەشێتەوە، و بڕیاردرا کە وڵاتی نوێی نەرویج دەبێت سیستمێکی پاشایەتی بێت. شازادەی دانمارکی، کارل (Carl) وەک پادشای نوێی نەرویج هەڵبژێردرا. شا کارل ناوی شاهانەی نەرویجی هۆکۆن (Haakon)ـی بۆ خۆی هەڵبژارد. شا هۆکۆنی حەوتەم لە ١٩٠٥ هەتا مردنی لە ساڵی ١٩٥٧ پادشای نەرویج بوو.

نیوەی یەکەمی ساڵانی ١٩٠٠

وێستگەی کارەبایی وزەی ئاو
لە کۆتایی ساڵانی ١٨٠٠دا نەرویج دەستی کرد بە سوودوەرگرتن لە وزەی ئاو بۆ بەرهەمهێنانی کارەبا. لە ئاکامی ئەمەدا، چەندین کۆمپانیای پیشەسازی دامەزران. پێویستی بە هێزی کار زیادی کرد و شارەکان بەردەوامبوون لە گەشەکردن. یاسایەکی تایبەت پەسەند کرا کە ڕێگەی دەدا بە کۆمپانیا تایبەتەکان کە کارەبای وزەی ئاوی بەرهەم بهێنن، بەڵام خودی سەرچاوەی وزە ئاوییەکان هەر لە ژێر خاوەندارێتی حکوومەتدا مانەوە.

ە ساڵانی ١٩١٤ تا ١٩١٨ جەنگی جیهانیی یەکەم وڵاتانی ئەوروپای گرتەوە. نەرویج لەم جەنگەدا بەشداری نەکرد، بەڵام کاریگەرییە ئابوورییەکان لێرەش هەستی پێکرا. لە کاتی جەنگەکەدا کەمی لە گەلێک شمەکی وەک گەنم، قاوە و شەکر هەبوو، و بڕیاری پاشەکەوتکردن و دەستگرتن بەم شمەکانەوە دەرکرا. لە ساڵانی ١٩٣٠دا ئەوروپا و ئەمریکای باکوور تووشی قەیرانی ئابوری بوون. زۆرێک لە خەڵک کار و خانووی خۆیان لە دەستدا. ئەگەرچی بارودۆخی وڵاتی نەرویج وەک زۆر وڵاتانی تر خراپ نەبوو، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لە نەرویجی ئەو سەردەمە بە ” ساڵە دژوارەکانی سییەکان″ ناودەبەین.

جەنگی جیهانی دووهەم ١٩٣٩/١٩٤٠ – ١٩٤٥

پەرلەمان لەژێر ئاڵای ئەڵمانیادا ١٩٤٠-١٩٤٥، (مۆزەخانەی ئۆسلۆ، وێنەگر نەناسراوە) جەنگی جیهانیی دووهەم لە سێپتەمبەری ١٩٣٩ دەستی پێکرد کاتێک ئەڵمانیا پەلاماری پۆلۆنیای دا. نەرویج لەلایەن سوپای ئەڵمانیاوە لە ٩ی ئەپریلی ١٩٤٠ داگیرکرا. شەڕ و پێکدادان لە نەرویج تەنیا چەند هەفتەیەکی خایاند، پێش ئەوەی نەرویج خۆ بەدەستەوە بدات. پادشا و حکوومەت هەڵهاتن بۆ ئینگلترا و لەوێوە درێژەیان بە تێکۆشان بۆ ئازادکردنی نەرویج دا. ئەو کات، نەرویج لەلایەن حکومەتێکی سەر بە ئەڵمانیا بەڕێوەددەبرا، کە بە شێوەیەکی دیموکراتی هەڵنەبژێردرابوو و حکومەتەکە لەلایەن ڤیدکون کویسلینگ (Vidkun Quisling)ەوە سەرۆکایەتی دەکرا.

هەرچەندە لەسەر خاکی نەرویج شەڕ و پێکدادانێکی زۆر ڕاستەوخۆ ڕووی نەدا، چەندین گرووپی بەرگریکردنی دوژمن هەبوون کە دەستیان کرد بە کاری تێکدان، ڕۆژنامەی نایاساییان بڵاودەکردەوە و کۆمەڵێک ڕێکخراوی نافەرمیی مەدەنی و بەرگریی نهێنییان دژ بە دەسەڵاتی ئەڵمانی داگیرکەر دامەزراند. زۆر لەو کەسانەی کە لە گرووپەکانی بەرگریدا بوون، ناچار بوون لە وڵات ڕابکەن. لە ماوەی جەنگی جیهانیی دووهەمدا نزیکەی ٥٠٠٠٠ (پەنجاهەزار) نەرویجی بوونە پەناهەندە لە وڵاتی سوید. لە باکووری نەرویج زۆرترین کەس مردن کە زۆربەیان خەڵکی ناوچەی فینمارک و باکووری ترۆمسۆ بوون کە ناوچەکەیان و پاش بەجێهێشتنی ئەڵمانەکان وێرانکرا. بە فەرمانی هیتلەر زۆربەی باڵەخانە و ژێرخانی ناوچەکە سووتاند ئەمەش بۆ ڕێگرتن لەوەی سوپای سۆڤیەت سوود لەو شوێنانە وەربگرێت. وردە وردە ئەڵمانەکان لە زۆربەی بەرەکانی جەنگدا شکستیان خوارد، و لە مانگی مای ١٩٤٥ ناچاربوون خۆیان بەدەستەوە بدەن. لە ئاکامی ئەم جەنگەدا نزیکەی ٩٥٠٠ نەرویجی کوژران.

نەرویج لە سەردەمی نوێدا

پلاتفۆرمی نەوت

دوای تەواوبوونی جەنگ، وڵات پێویستی بە سەر لەنوێ بنیادنانەوە هەبوو. تا ڕادەیەکی زۆر کاڵا و خانووی نیشتەجێبوون بۆ خەڵکی کەم بوو. بۆ بنیادنانەوەی وڵات پێویست بە هاوکاری و سۆلیدارێتی هەنووکەیی هەبوو. دەوڵەت ئابووری و بەکاربردنی پتەوانە ڕێکخستەوە.

ماوەیەکی کورت دوای جەنگ ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان (UN) دامەزرا. ئامانجی سەرەکی نەتەوە یەگرتووەکان ئەوە بوو کە پەرە بە ئاشتی و دادوەری لە سەرانسەری جیهاندا بدات. نەرویج یەکێک بوو لە وڵاتە یەکەمەکان کە لە نۆڤەمبەری ١٩٤٥ بووە ئەندامی ئەم ڕێکخراوە و یەکەمین سەرۆکی نەتەوە یەکگرتووەکانیش تریگڤە لییە (Trygve Lie)ی نەرویجی بوو.

دوای جەنگەکە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پێشنیاری یارمەتیی ئابوری خستە بەردەم وڵاتانی ئەوروپا. ئەم یارمەتییە ئابورییە بە ناوی “پلانی- مارشاڵ” ناسراوە، و مەرجی ئابوری و سیاسیی لەسەر وڵاتانی وەرگری ئەم یارمەتییە دانابوو. نەرویج نزیکەی سێ میلیارد کرۆنی وەک پشتگیری لە ئەمریکا وەرگرت. لە ساڵی ١٩٤٩ نەرویج و یانزە وڵاتی تر “پەیماننامەی ئاتلانتیکی باکوور”یان واژۆ کرد. ئەمە بووە هۆی دامەزراندنی ڕێکخراوی بەرگریی ئاتلانتیکی باکوور کە بە “ناتۆ” ناسراوە. پەیوەندی نزیکی نێوان ڕۆژئاوای ئەوروپا و ئەمریکا هەتا ئەمڕۆ بەردەوامە.

ئابوریی نەرویج لە ساڵانی ١٩٥٠ و ١٩٦٠-کاندا تاڕادەیەک باش بوو و دەوڵەت لەپێناو دابینکردنی ژیانێکی باشتر بۆ دانیشتووان چەندین چاکسازی ئەنجام دا. لە ساڵانی شەستەکاندا، چەندین کۆمپانیا خوازیاربوون لە دەرەوەی کەنارەکانی نەرویج بەدوای گاز و نەوتدا بگەڕێن. بە هەمان شێوەی وزەی کارەبایی ئاو، پێش پەنجا ساڵ ئەوا سەرچاوەی نەوتیش لەلایەن دەوڵەتەوە خاوەندارێتی کرا، بەڵام ڕێگە بە کۆمپانیاکانی کەرتی تایبەت درا کە مافی گەڕان، هەڵکەندی بیر و دەرهێنانی نەوت لە هەندێک ناوچەی دیاریکراودا بکڕن. یەکەمجار لە ساڵی ١٩٦٩ لە دەریای باکوور نەوت دۆزرایەوە و لەو کاتەوە نەوریج بە جۆرێک گەشەی کرد کە ببێتە وڵاتێکی خاوەن نەوت و بووە هەناردەکەرێکی گەورەی نەوت. ئەمەش کاریگەرییەکی مەزنی لەسەر ئابوریی نەرویج دانا.

هەروەها، بزوتنەوە جەماوەرییە مەزنەکان کاریگەرییەکی زۆریان لەسەر پێشکەوتنی نەرویجی مۆدێرن هەبووە. بە تایبەتی بزوتنەوەی کرێکاران و بزوتنەوەکانی ژنان کە ڕۆڵێکی مەزنیان هەبووە. ڕیشەی بزوتنەوەی کرێکاریی لە نەرویج دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی ١٦٠٠، بەڵام لە ساڵەکانی ١٨٠٠ـەکاندا لەگەڵ زۆرتربوونی ژمارەی کرێکارانی بواری پێشەسازی ئەم بزوتنەوەیە زیاتر ڕێکخرا. لە ساڵانی ١٩٢٠ـدا بزوتنەوەکە هێز و کاریگەرییەکی زیاتری هەبوو. بزوتنەوەی کرێکاری خەباتی کردووە بۆ باشترکردنی ژیانی کرێکاران، لەوانە کەمکردنەوەی ماوەی کارکردن لە ڕۆژدا، باشترکردنی سەلامەتیی لە شوێنی کارکردن، بیمەی تەندروستی و مافی وەرگرتنی هاوکاری دارایی لە کاتی بێکاریدا.

بزوتنەوەی ژنان تێکۆشاوە بۆ مافەکانی ژنان لە نێو کۆمەڵگەدا، بۆ یەکسانی نێوان نێر و مێ و بۆ فەراهەمکردنی دەرفەتی یەکسان بۆ ژن و پیاوان. مافی جیابوونەوە، مافی ڕێگرتن لە منداڵبوون، مافی لەباربردنی منداڵ و مافی ژنان بۆ بڕیاردان لەبارەی جەستەی خۆیان لە بابەتە گرنگەکانی بزوتنەوەی ژنان بوونە. لە ساڵی ١٩٧٨ یاسای لەباربردن بڕیاری لێدرا. یاساکە ماف دەدات بە ژنان کە بتوانێت پێش هەفتەی ١٣ کۆرپەلە لەبار بەرن. لە ئەمڕۆدا پیاو و ژن هەر لە خوێندن و کار و موڵک و میراتەوە تا دەگات بە دەرمان و تەندروستێکی باش هەمان مافی یەکسانیان هەیە.

ڕاستیەکان

نەرویژی ئەمڕۆ دیموکراسییەکی مۆدێڕنە و لەم وڵاتە دا ستانداردی ژیان لە ئاستێکی زۆر بەرز دا یە. زۆربەی خەڵکی نەرویژ دەوڵەمەندن و ئاستی خوێندەواریی جەماوەری ئەم وڵاتە لە سەرۆیە. ژنان و پیاوان پێکەوە لە هێزی کار دا بەشداری دەکەن. کۆمەڵگای نەرویژ بەپێی کۆمەڵێک یاسا و ڕێسا بەڕێوە دەچێت کە دابینکردنی پەروەردە، چاودێریی تەندروستی و یارمەتیی دارایی بە پێی پێویست بۆ خەڵکی ئەم وڵاتە دەستەبەر دەکات.

لە چەند دەساڵی ڕابردوو دا مرۆڤ لە بوارەکانی تێکنۆلۆژیا و زانستی کۆمپیۆتر دا زۆر پێشکەوتووە. ئەمە کاریگەریی زۆری لەسەر کۆمەڵگای نەرویژ هەبووە. ئەمە بووەتە هۆی خولقاندنی هەلی کاری زۆرتر و دروستکردنی کۆمەڵێک ئیشی نوێ، هەروەها بووەتە هۆی گۆڕانکاری لە ژیانی تایبەتی تاکەکانی نێو کۆمەڵگا.

لە ماوەی چەند دەساڵی ڕابردوو دا نەرویژ بووە بە وڵاتێکی ڕەنگاوڕەنگی چەندفەرهەنگی و چەندنەتەوەیی.