ታሪኽ፣ ጂኦግራፍን ኣነባብራን

ሕጽር ዝበለ ታሪኽ ኖርወይ

Vikingskip

ዘመን ቫይኪንግ

ኣብ መንጎ 8ን 11 ክፍለ ዘመን፡ ዘመን ቫይኪንግ ተባሂሉ ይጽዋዕ። ኣብቲ መጀመርታ ዘመነ ቫይኪንግ ኖርወይ ሃገር ኣይነበረትን፡ እንተኾነ ግን ንኣሽቱ ሃገራት ነናተን ንጉስ ዝነበረን እየን ነይረን። ኣብ 872 ዓመተ ምሕረት ግን ሃራልድ ሆርፋርገ ዝበሃል እቲ ቀዳማይ ቫይኪንግ ንጉስ ኣብ ሙሉእ ኖርወይ ነገሰ። ኣብቲ ዘመን እቶም ኣብ ስካንዲነቪያ ዚነብሩ ቫይኪንግ ተባሂሎም ይጽውዑ ነይሮም። ብዙሓት ቫይኪንግ ናብ ካልእ ሃገረ ኣውሮጳ ተጓዒዞም ኢዮም። ገሊኦም ነጋዶ ነይሮም፡ ኣቑሑት ይሸጡን ይዕድጉን ካልኦት ከኣ ዚሰርቁን ዚቀትሉን ተዋጋእቲ ነይሮም፡፡ ሎሚ ግን ብዛዕባ ቫይኪንግ ክንዛረብ ከሎና ተዋጋእቲ ምንባሮም ኢና ንሓስብ። ክርስትና ኣብ ኖርወይ ኣብ 1000 ዓመተ ምሕረት ኣቢሉ እዩ ኣትዩ። ክርስትና ኸኣ ነቲ ናይ ቀደም እምነት ኣማልኽቲ ኑረነ ተኪእዎ። Borgund stavkirke

ሕብረት ዴንማርክ – ኖርወይ

ኣብ መበል 13 ክፍለ ዘመን ዴንማርክ ዓቢ ጽልዋ ኣብ ልዕሊ ኖርወይ ከተሕድር ኪኢላ፡ ካብ 1397 ጀሚሩ ኸኣ ኖርወይ ብዕላዊ ሕብረት ምስ ዴንማርክን ሽወደንን ጀሚራ። እቲ ሕብረት ሓደ ሓባራዊ ንጉስ ነይሩዎ ንሱ ኸኣ ወዲ ዴንማርክ ኔሩ። በብቁሩብ ሽወደን ካብቲ ሕብረት ኣንሳሒባ እንተኾነ ግን ሕብረት ኖርወይን ዴንማርክን ክሳብ 1814 ጸኒሑ። እቲ ፖለቲካ ካብ ዴንማርክ ይምራሕ ኔይሩ። ኮፐንሃገን ባህላዊ ማእከል እያ ኔራ፡ ኖርወጂያውን ከኣ ብቋንቋ ዴንማርክ እዮም ዚጽሕፉን ዜንብቡን ዝነበሩ። ሓረስቶት ኖርወይ ኣብ ኮፐንሃገን ንዝርከብ ንጉስ ግብሪ ይኸፍሉ ነይሮም።.

ምፍራስ ሕብረትን ሓዲሽ ሕብረትን

Eidsvoll1814 - © Stortingsarkivet/ foto: Teigens fotoatelier as 1814 ኣብ ታሪኽ ኖርወይ ኣገዳሲት ዓመተምሕረት እያ። 17 ግንቦት ኣብዛ ዓመት እዚኣ ኖርወይ ናታ ቅዋም መስሪታ። ኣብ መጀመርታ 19 ክፍለዘመን ብዙሕ ኲናታት ኔሩ ኣብ ኤውሮፓ። ሓደ ካብኡ ኣብ መንጎ ዓዲ እንግሊዝን ፈረንሳን ዝነበረ ዓቢ ውግእ እዩ። ደንማርክ-ኖርወይ ምስ ፈረንሳ ወጊነን ስለዝነበራ ፈረንሳ ኲናት ምስተሳዕረት ንጉስ ደንማርክ ንኖርወይ ናብ ሽወደን ከረክባ ተገዲዱ፣ ሽወደን ምስ ዓዲ እንግሊዝ እያ ወጊና ኔራ። ኣብ 1814 ኣብ መንጎ ደንማርክን ኖርወይን ዝነበረ ሕብረት ፈሪሱ። ብዝሕ ዝበሉ ኖርወጃውያን ኖርወይ ልኡላውነት ዘለዋ ሃገር ክትከውን ተተስፍዮም ድሕሪ ምፍራስ ሕብረት፣ 112 ሰበ ስልጣን ካብ ደቡባዊ ክፋል እዚ ሃገር ኣብ አይድስቮል ኣብ ዞባ ኣከርስሁስ ተኣኪቦም። ሓደ ካብቲ ክገብርዎ ዝደለዩዎ ነገራት ከኣ ንልኡላዊት ኖርወይ ቅዋም ምጽሓፍ እዩ ኔሩ። ይኹን ደኣ እምበር ብግዴታ ምስ ሽወደን ኣብ ሕብረት ተቖሪና፣ ሕብረት ሽወደንን ኖርወይን ኣብ ሕዳር 1814 ሓቂ ኮይኑ።
Eidsvollsbygningen

ሃገራዊ ስሚዒትን መንነትን ኖርወጂያን

Brudeferd i Hardanger (Hans Gude & Adolph Tidemand, © Nasjonalmuseet for kunst, arkitektur og design) ኣብ ከባቢ መፋርቕ ዓመታት 1800 ኣብ ኤውሮፓ ኣብ ስነጥበብን ባህሊን ሃገራዊ ፍቕሪ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ዝንባለ ክዓቢ ጀሚሩ። ፍሉይ ሃገራዊ መለለዪታት ምጉላሕ ኣገዳሲ ኮይኑ፣ ከምኡውን ኣዕቢኻን ኣጸቢቕካን ምቕራብ። ኣብ ኖርወይ ከኣ ውቁብ ባህሪኣ ተሓርዩ ይቐርብ ኔሩ፣ ከምኡን ሕብረተሰብ ሓረስቶት ከም ‘’ፍሉይ ኖርወጃውነት’’ ይርአ ኔሩ። ሃገራዊ ፍቕሪ ብመገዲ ስነ-ጽሑፍ፣ ስእሊን ሙዚቃን ይግለጽ ኔሩ። ኣብዚ እዋን እዚ ኖርወጃውያን ኣብ ናይ ገዛእ ርእዞም ሃገራዊ መንነት ዘለዎም ንቕሓት እንዳዛየደ ከይዱ። ኣብ ብዙሓት ሰባት ኖርወጃዊ ምዃን ኩርዓት እንዳሕደረ መጺኡ፣ ከም ውጽኢት ናይዚ ከኣ እዛ ሃገር ልኡላውነታ ክትረክብ ልዑል ድሌት ሓዲሩ። ድሕሪ ኣማይት ዓመታት ኣብ ሕብረት ምስ ደንማርክ ድሕሪ ምጽናሕ ጽሑፋዊ ቋንቋ ኣብ ኖርወይ ዳኒሽ እዩ ኔሩ። እቲ ኣብዚ እዋን እዚ ብቡክሞል ዝፍለጥ ጽሑፋዊ ቋንቋ ኣብዚ ተሞርኪሱ ዝማዕበለ እዩ። ሃገራዊ ፍቕሪ ልዑል ኣብ ዝነበረሉ እዋን ብዙሓት ኖርወጃውያን ጽሑፋዊ ቋንቋኦም ናቶም እምበር ካብ ናይ ደኒሽ ዝመጸ ክኸውን የብሉን በሃልቲ ኔሮም። በዚ ምኽንያት መርማሪ ቋንቋ ኢቫር ኦሰን ኣብ ኖርወይ ብምሉኡ ብምጋሽ ቋንቋዊ ኣብነታት ካብተን ዝተፈላለየ ላህጃታት ኣኪቡ። ነዘን ኣብነታት ብምጥቃም ከኣ ሓደሽ ጽሑፋዊ ቋንቋ መስሪቱ፣ ኒኖርሽክ። ኒኖርሽክን ቡክሞልን ካብ 19 ክፍለዘመን ኣትሒዙ ብዙሕ ማዕቢሉ እዩ፣ ግን ኖርወይ ጌና ክልተ ወግዓዊ ዓይነታት ቋንቋ ኖርሽክ ኣለዋ፣ኣብ ርእሲ ሳሚስክን ክቨንስክን።

ምዕባለ ኢንዱስትሪ ኣብ ኖርወይ

Fabrikkarbeidere 1880, (Oslo Museum, fotograf: Per Adolf Thorén) ኣብ መፋርቕ 19 ክፍለዘመን ከባቢ 70 ሚእታዊት ህዝቢ ኖርወይ ኣብ ገጠር እዩ ዝቕመጥ ኔሩ። መበዛሕትኦም ከኣ ኣብ ሕርሻን ምግፋፍ ዓሳን እዮም ዝዋፈሩ ኔሮም። ንብዙሓት ሂወት ጽንኩር ኔሩ። ብዝሒ ህዝቢ እንዳወሰኸ ይኸይድ ኔሩ፣ ንኹሉ ሰብ እኹል መሬትን ስራሕን ድማ ኣይነበረን። ጎኒ ጎኒ እዚ ከኣ ኣብ ከተማታት ለውጥታት ክርአ ጀሚሩ።ብዙሓት ፋብሪካታት ይኽፈታ ኔረን፣ ብዙሓት ድማ ካብ ገጠር ናብ ከተማ ስራሕ ንኽረኽቡ ይግዕዙ ኔሮም። ሂወት ከተማ ንብዙሓት ዝሰርሓ ስድራቤታት ጸንኪሩወን ኔሩ። መዓልታት ስራሕ ነዊሕ፣ ኩነታት ኣቐማምጣ ከኣ ከቢድ ነበረ።ስድራቤታት ብዙሕ ግዜ ብዙሓት ቆልዑ ኔሮመን፣ ስድራቤታት ውን ብሓባር ኣብ ንእሽተይ ቤት ምስፋር ልሙድ ኔሩ። ስድራቤታት መነባብሮ ንኽክእሉዎ ውን ብዙሓት ቆልዑ ኣብ ፋብሪካታት ይሰርሑ ኔሮም። ኣብ መንጎ 1850ን 1920ን ዝነበረ ዓመታት ልዕሊ 800 000 ኖርወጃውያን ናብ ኣመሪካ ተሰዲዶም።

ናጻ ባዕላ ዝኸኣለት ሃገር

ኣብ 1905 ሕብረት ምስ ሽወደን ፈሪሱ። ንብዙሕ ግዜ ኣብ መንጎ ኖርወጂያን ባይቶን ንጉስ ሽወደንን ብዛዕባ ብዙሕ ጉዳያት ፖለቲካ ዘይምስምማዕ ነይሩ። ኣብ መጀመርታ 19 ክፍለ ዘመን ብዙሓት ሰባት ኖርወይ ናጻ ባዕላ ዚኸኣለት ሃገር ክትከውን ኣለዋ ብማለት ሓሳቦም ገሊጾም። 7 ሰነ 1905 ባይቶ ኖርወጂያን ካብዚ እዋን ጀሚሩ ንጉስ ሽወደን ንጉስና ኣይኮነን ከምኡ’ውን ሕብረት ምስ ሽወደን ፈሪሱ እዩ ኢሉ ኣዊጁ። መልሰ-ግብሪ ሽወደን ከኣ ብርቱዕ ነይሩ። ዳርጋ ኣብ መንጎ እዘን ክልተ ሃገራት ውግእ ክባራዕ ቁሩብ ተሪፍዎ ነይሩ። ኣብዛ ዓመት’ዚኣ ክልተ ረፈረንደም ተገይሩ፡ ውጽኢቱ ኸኣ ሕብረት ምስ ሽወደን ይፍረስ ዝብል ነይሩ። እቲ መንግስቲ ኸኣ ንጉሳዊ ክኸውን ኣለዎ ተባሂሉ። ነቲ ልኡል ካርል ወዲ ዴንማርክ ውን ከም ሓዲሽ ንጉስ ኖርወይ ተመሪጹ፣ ስም ንጉስ ሆኮን ዝብል ኖርወጂያዊ ስም ተዋሂብዎ። ንጉስ ሆኮን 7ይ ካብ 1905 ጀሚሩ ንጉስ ኖረወይ ነይሩ። ኣብ 1957 ከኣ ዓሪፉ።

ኣብቲ መጀመርታ ፍርቂ ናይ 19 ክፍለ ዘመን

Vannkraftverk ኣብ መወዳእታ 18 ክፍለ ዘመን ኖርወይ ብሓይሊ ማይ ዚፍጠር ኤሌክትሪክ ክትጥቀም ጀሚራ። በዚ ምኽንያት ከኣ ብዙሓት ኢንዱስትሪታት ክትከላ ኪኢለን። ሓይሊ ኤለክትሪክ ኣድላዪነቱ እናበዝሐ ከይዱ᎓ እተን ከተማታት ’ውን እንዳዓበያ ከዳ። እቲ ሓይሊ ኤሌክትሪክ መታን ግለ ሰባት ከማዕብልዎ ሓደ ናቱ ዚኾነ ሕጊ ወጺኡ፣ ዋንነቱ ግን መንግስታዊ እዩ። ኣብ 1914-1918 ዘሎ ዓመታት ኣብ ኣውሮጳ ቀዳማይ ውግእ ዓለም ተባረዐ። ኖርወይ ኣብዚ ውግእ ንጥፍቲ ኣይነበረትን እንተኾነ ግን ኣብዚ’ውን ኤኮኖምያዊ ሳዕቤን ብዙሕ ነይሩ። ኣብ 1930 ኣብ ኣውሮጳን ኣመሪካን ኤኮኖምያዊ ቀውሲ ነይሩ። ብዙሓት ሰባት ካብ ስራሖም ወጺኦም ካብ መንበሪኦም’ውን ተፈናቒሎም። ዋላ እኳ ኣብ ኖርወይ ክንድዚ ከምተን ካልኦት ሃገራት ሕማቕ ኣይንበር እምበር፣ እተን ”ከበድቲ ሳላሳታት-ዓመት” ንዛረበለን ኢና።

2ይ ውግእ ዓለም 1939/1940 – 1945

Stortinget med tysk banner 1940-45, (Oslo Museum, ukjent fotograf) 2 ይ ኲናት ዓለም መስከረም 1939 ጀርመን ንፖላንድ ምስ ወረረታ ጂሚሩ። ኖርወይ ብሓይልታት ጀርመን 9 ሚያዝያ ተወሪራ። ግጥማት ኣብ ኖርወይ ንገለ ሳምንታት ጥራሕ ምስ ጸንሐ እያ ኖርወይ ኢዳ ሂባ። ንጉስን መንግስትን ናብ ዓዲ እንግሊዝ ተሰዲዶም፣ ኣብኡ ኮይኖም ከኣ ቃልሲ ንነጻ ኖርወይ ቀጺሎሞ። ኖርወይ ሽዑ ምስ መሓዛ ጀርመን ዝኾነ መንግስቲ፣ ብደሞክራስያዊ መገዲ ዘይተመርጸ ብ ቪድኩን ክዊስሊን ዝምራሕ መንግስቲ ትምራሕ ኔራ። ዋላ ኳ ኣብ መሬት ኖርወይ ብዙሕ ቀጥታዊ ግጥማት ኣይካየድ፣ ብዙሓት ተቓወምቲ ጉጅለታት ኔረን ሽርሒ ዘካይዳ፣ ዘይሕጋዊ ጋዜጣታት ዝዕድላን ውዱብ ሲቪላዊ ኣብያ ትእዛዝ ዘካይዳን፣ ልኡም ተጻብኦ ኣንጻር ወረረቲ ጀርመናውያን ዘካይዳን። ብዙሓት ኣብዘን ተቓወምቲ ጉጅለታት ዝነበሩ ካብ ሃገር ክስደዱ ተገዲዶም። ኣብ ግዜ 2 ይ ኲናት ዓለም ከባቢ 50000 ኖርወጃውያን ናብ ሽወደን ተሰዲዶም። ኣማስያኦም ጀርመናውያን ኣብ ብዙሓት ግንባራት ክሰዓሩ ጀሚሮም፣ ኣብ ግንቦት 1945 ከኣ ኢዶም ክህቡ ተገዲዶም። ከባቢ 9500 ኖርወጃውያን ብምኽንያት እዚ ኲናት ሞይቶም።

ኖርወይ ኣብ ዘመናዊ ዘመን

En oljeplattform ድሕሪ ውግእ እታ ሃገር ደጊማ ኪትህነጽ ነይርዋ። ኣዝዩ ሕጽረት ኣቑሑ ነይሩዋ ከምኡ’ውን ነቲ ህዝቢ ዚኸውን እኹል ገዛውቲ ኣይነበረን። መታን እታ ሃገር ብዝቀልጠፈ እዋን ክትህነጽ ምትሕብባርን ሓድነትን ክህሉ ነይርዎ ። እቲ መንግስቲ ኣብቲ ኤኮኖሚን ኣወጻጽኣ ገንዘብን ብዙሕ ኪቆጻጸር ናይ ግድን ነይሩ። ድሕሪ ውግእ ከኣ ሕቡራት መንግስታት (FN) እቲ ቀዳማይ ዕላማ ሰላም ንምዕቃብ ተመስረተት። ኖርወይ ሓንቲ ካብተን ቀዳሞት ሃገራት ኣብ ሕዳር 1945 ምስ እዛ ማሕበር ምትእስሳር ዚገበረት እያ። ድሕሪ ውግእ፡ ሕቡራት መንግስታት ኣሜሪካ ኣብ ኣውሮጳ ንዚርከባ ሃገራት ኤኮኖሚያዊ ሓገዝ ጌራትለን። እዚ ኤኮኖሚያዊ ሓገዝ’ዚ ብስም መደብ-ማርሻል ዚበሃል ይፍለጥ ነይሩ። ሽዑ ኣሜሪካ ነተን ተቐበልቲ ሓገዝ ኤኮኖምያዊን ፖለቲካዊን ቅድመ ኩነት ጌራትለን። ኖርወይ 3 ሚልያርድ ክሮነር ሓገዝ ረኺባ። ኣብ 1949 ኖርወይን ዓሰርተው ሓደ ካልኦት ሃገራትን ውዕል ኣትላንቲክ ተፈራሪሞም ውድብ ምክልኻል ሰሜናዊ ኣትላንቲክ (NATO) ትበሃል ከኣ ተመስሪታ። እቲ ኣብ መንጎ ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካን ምዕራብ ኣውሮጳን ዝነበረ ጽኑዕ ምትእስሳር ከኣ ክሳብ ሎሚ ይቕጽል ኣሎ። ኣብ 1950ን 1960ን ኤኮኖሚ ኖርወይ ብመጠኑ ጽቡቕ ነይሩ። መንግስቲ ኖርወይ ከኣ ህይወት ነበርቲ ዘመሓይሽ ብዙሕ ጽገናታት ኣታኣታትዩ። ኣብ 60 ታት፡ ብዙሓት ኩባንያታት ኣብ ወጻኢ ገማግም ባሕሪ ኖርወይ፡ ነዳዲ-ዘይትን ጋዝን ኪደልያ ደለያ። ከምቲ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ኣብ 50ታት ዝተገብረ እቲ ነዳዲ-ዘይቲ’ውን ዋንነቱ መንግስታዊ ኮይኑ እተን ግላዊ ኩባንያታት ግን ኪደልያ፣ ኪኩዕታ፣ ካብ ዝተወሰነ ቦታን ንዝተወሰነ ግዜን ነዳዲ-ዘይቲ ከውጽኣ ነቲ መሰል ገዚአነኦ። ኣብ 1969 ንመጀመርታ ግዜ ኣብ ሰሜን-ባሕሪ ነዳዲ-ዘይቲ ተረኺቡ። ካብኡ ኖርወይ ኣናማዕበለት ከደት᎓ ሃገረ ነዳዲ-ዘይቲ ከኣ ኮነት። ኣብዚ እዋን’ዚ ካብተን ኣብ ዓለም ዚርከባ ሃገራት ኖርወይ ዝበለጸ ነዳዲ ዘይቲ ትሰድድ እያ። ከምኡ’ውን ነዳዲ-ዘይቲ ኢንዱስትሪ ንኤኮኖሚ ኖርወይ ዓቢ ትርጉም ኣለዎ። ከምኡ’ውን እዛ ዘመናዊት ኖርወይ ኽትምዕብል እተን ዓበይቲ ህዝባዊ ምንቅስቃሳት ዓቢ ተራ ነይርወን። ብፍላይ ከኣ ምንቅስቃስ ሰራሕተኛን ምንቅስቃስ ደቀ-ኣንስትዮን ኣዝየን ኣገዳስቲ እየን ነይረን። ምስቅስቃስ ሰራሕተኛ ኣብ ኖርወይ ኣገዳሲ ፡ ሱሩ ናብ 16 ክፍለ ዘመን ዝሰደደ እዩ ነይሩ። ብፍላይ ከኣ ኣብ 1800 ዓመታት ብመደብ ተሰሪዑ ነይሩ ። ኣብ 20 ክፍለ ዘመን ዓቢ ጽልዋ ከኣ ረኸበ፡ ካብ 1945 ክሳብ 1961 ኣብቲ ባይቶ ኖርወጂያን᎓ ሰልፊ ሰራሕተኛ እቲ ዝዓበየ ድምጺ ነይርዎ። ካብ 1935 ኣትሒዙ 19 ዓመት ጥራይ እዩ ሰልፊ ሰራሕተኛ መራሕ መንግስትነት ዘይነበሮ። ምንቅስቃስ ደቀ-ኣንስትዮ፡ ንመሰል ደቀ-ኣንስትዮ ኣብቲ ሕብረተሰብ ተቃሊሰን እየን። ንማዕርነትን ንሓደ ዓይነት ዕድላት ንምርካብን᎓ መሰል ንፍትሕ፣ መሰል ንመከላኸሊን መሰል ንናጻ ምንጻል ጥንሲን ከምኡ’ውን ደቀ-ኣንስትዮ ንገዝእ ኣካለን መሰል ንምውሳን እዚ ኸኣ ንምንቅስቃስ ደቀ-ኣንስትዮ ኣገዳሲ ነይሩ። ሎሚ ጾታ ብዘየገድስ ንትምህርቲን ንስራሕን፣ ንምውናንን ንምውራስን ንመድሃኒትን ንጥዕናን ማዕረ መሰል ኣሎና ።

 

ጭብጢ

ሎሚ ኖርወይ

ሎሚ ኖርወይ ዘመናዊት ዴሞክራሲያዊት ዝለዓለ ድሕንነት ዘለው ሃገር እያ። ኣብ ኖርወይ ዘለዉ መብዛሕትኦም ሰባት ጽቡቕ ኤኮኖሚ ዘለዎም እዮም። እቲ ህዝቢ ኸኣ ብመጠኑ ልዕል ዝበለ ትምህርቲ ኣለዎ። ደቂ ተባዕትዮ ኾነ ደቀኣንስትዮ ኣብ ስራሕ ይዋስኡ እዮም። እቲ ሕብረተሰብ ብዝተፈላለየ ሕግጋትን ስርዓትን ይምራሕ እዩ። እዚ ነቶም ነበርቲ ትምህርቲ፣ ሓገዝጥዕናን ሓገዝ ኤኮኖሚን ከም ኣድላዪነቱ ውሕስነት ይገብረሎም።
እዘን ዝሓለፋ ዓሰርተ ዓመታት ብቴክኖሎጂን ኮምፒዩተርን ቁልጡፍ ምዕባለ ተረኺቡ። እዚ ኸኣ ንኖርወጂያን ሕብረተሰብ ዓቢ ትርጉም ኣለዎ። ብዙሕ ቦታ ስራሓት ክኽፈት ተኻኢሉ፣ ኣሰራርሓ መልክዕ ተለዊጡ፣ ግላዊ ናብራ ናይቲ መብዛሕትኡ ህዝቢ ’ውን ተለዊጡ።
ኣብ ዝሓለፋ ዓሰርተ ዓመታት ኖርወይ ብዙሓት ዝተፈላለዩ ዓሌታት ዘለዋ ሕብረትሰብ ኮይና።
.

 

ሕቶታት መልስ