Tarih, coğrafya ve yaşam biçimi

Kısaca Norveç’in Tarihi

Vikingskip

Vikingtida

Milattan Sonra (MS)800 ve 1100 arasındaki döneme Viking Devri diyoruz. Viking Devrinin ilk yıllarında Norveç, tek bir ülke olmayıp her birini bir kralın yönettiği küçük krallıklardan oluşmaktaydı. 872 Yılında Viking kralı Harald Hårfagre bütün Norveç’in kralı olmuştur. Vikinglerin büyük bir bölümü başka ülkelere giderlerdi. Bazı Vikingler ticaret, mal alımı ve satımı ile uğraşırken, diğerleri de savaşa giderek, yağmalayarak, can aldılar. Bugün Vikinglerden bahsederken aklımıza genellikle savaşçı olanları geliyor. Hıristiyanlık, Norveç’e 1000’li yıllarda gelmiştir. Hıristiyanlık eski İskandinav tanrı inancının yerini almıştır. Borgund stavkirke

Danimarka ve Norveç Birliği

1300’lü yıllarda Danimarka, Norveç üzerinde daha çok nüfuz kazanmaya başladı. 1397 yılından itibaren de Danimarka ve İsveç’le resmi bir Birlik anlaşması imzaladı. Birliğin tek bir kralı vardı. Bir süre sonra, İsveç bu birlikten çekildi, ancak Norveç ve Danimarka arasındaki Birlik 1814’e kadar devam etti. Politika, Danimarka’dan yönetiliyordu. Kopenhag, Birliğin kültürel merkeziydi ve Norveçliler Danca okuyup yazıyorlardı. Norveçli çiftçiler Kopenhag’daki krala vergi ödüyorlardı.

Birliğin Bozulması ve Yeni Birlik

Eidsvoll 1814 - © Stortingsarkivet/ foto: Teigens fotoatelier as 1814 yılı, Norveç tarihinde önemli bir yıldır. Bu senenin 17 Mayısında Norveç kendi anayasasına kavuşmuştur. 1800’lü yılların başlarında Avrupa’da birçok savaş hüküm sürmekteydi. Bunlardan biri de bir yanda İngiltere, öbür yanda da Fransa’nın olduğu büyük savaştı. Danimarka-Norveç, Fransa’nın yanında savaştı. Fransa savaşı kaybedince, Danimarka kralı Norveç’i İngiltere’nin yanında savaşmış olan İsveç’e vermek zorunda kaldı. 1814’te Danimarka ve Norveç arasındaki birlik bozuldu. Bir grup Norveçli, birliğin bozulmasından sonra Norveç’in bağımsız bir devlet olacağını ümit ediyordu. Akershus vilayetine bağlı Eidsvoll’da bir grup seçkin adam, bağımsız bir Norveç için bir anayasa hazırlamak için biraraya geldi. Buna rağmen Norveç, İsveç’le bir birliğe zorlandı ve Kasım 1814’te İsveç ve Norveç arasındaki birlik kaçınılmaz bir durum oldu. İsveç’le girilen Birlik, Danimarka ile olan birlikten daha gevşekti. Norveç, kendi anayasasını ufak birtakım değişikliklerle koruyabildi, aynı zamanda da bir çeşit özerklik elde etti. Dış politika, İsveç’ten yönetiliyordu ve iki ülke de İsveçli kralın hakimiyeti altındaydı. Eidsvollsbygningen

Ulusal romantizm ve Norveç kimliği

Brudeferd i Hardanger (Hans Gude & Adolph Tidemand, © Nasjonalmuseet for kunst, arkitektur og design) Avrupa’da 1800’lü yılların ortalarından itibaren sanat ve kültür alanında ulusal romantizm adını verdiğimiz bir akım gelişmeye başladı. Ulusal nitelikler öne çıkarıldı, bunlar hem büyütüldü hem de süslendi. Norveç’in özellikle güzel doğası öne çıkarıldı, çiftçi toplumu da ‘tipik Norveç’li olarak benimsenmeye başlandı. Ulusal romantizm, hem edebiyatta, hem resim sanatı ve hem de müzikte kendini gösterdi. Bu dönemde, Norveçliler ulusal kimliklerinin giderek daha da bilincine varmaya başladılar. Birçok insanda Norveçli olmaya dair bir gurur gelişti, bunun sonucu olarak da ülkenin bağımız bir ülke olması isteği ortaya çıkmaya başladı. Danimarkayla yüzlerce yıllık birlikten sonra yazı dili Danca olmuştu. Bugün ‘bokmål’ olarak adlandırdığımız dil, bunun geliştirilmiş halidir. Ulusal romantizm döneminde pek çok yurttaş, Norveçlilerin Danca´dan kaynaklanmayan, kendilerine özgü bir yazılı dillerinin olması gerektiğini savundu. Dilbilimci Ivar Aasen (1813-1896) bu nedenle Norveç’te dolaşarak değişik lehçelerden dil örnekleri topladı. Bu örneklerde, bugün Yeni Norveççe (nynorsk) dediğimiz yeni bir yazı dili oluşturdu. Hem Yeni Norveççe hem de bokmål 1800’lü yıllardan bu yana oldukça gelişti ancak Norveç’te Samice ve kven dillerinin yanında hâlâ bu iki yazı dili resmi olarak kullanılagelmektedir.

Norveç’in endüstrileşmesi

Fabrikkarbeidere 1880, (Oslo Museum, fotograf: Per Adolf Thorén) 1800’lü yıllarda Norveç’in nüfusunun yaklaşık yüzde 70’i kırsal bölgelerde yaşamaktaydı. Bu nüfusun çoğunluğu, tarım ve balıkçılık ile uğraşmaktaydı. Yaşam birçokları için zordu. Nüfus arttı, herkese yetecek kadar toprak ve iş olmadığı ortaya çıktı. Aynı zamanda şehirlerde de değişiklikler olmaya başladı. Birbiri ardından yeni fabrikalar kurulmaya başlandı ve pek çok kişi iş bulmak için şehirlere gitmeye başladı. Şehirdeki hayat pek çok işçi ailesi için zordu. Çalışma saatleri uzun, yaşam koşulları kötüydü. Aileler çoğunlukla çok çocukluydu ve birçok aile küçük bir dairede hep birlikte oturuyorlardı. Ailenin hayatta kalabilmesi için çocukların da fabrikalarda çalışmaları zorunluydu. Pek çok insan da şansını yurt dışında denedi ve 1850-1920 yılları arasında Amerika’ya 800.000’den fazla Norveçli göç etti.

Ôzgür ve Bağımsız Bir Ülke

1905’te İsveç’le olan Birlik bozuldu. Norveç parlamentosuyla İsveç kralı arasında uzun zamandır politik görüş ayrılığı süregelmekteydi. 1900’lerin başında Norveç’in özgür ve bağımsız bir ülke olması gerektiği savı giderek daha fazla kişi tarafından benimsenmeye başlanmıştı. 7 Haziran 1905’te Parlamento (Stortinget), İsveç kralının artık Norveç’in kralı olmadığını ve böylece İsveç’le olan Birliğin feshedildiğini ilan etti. İsveç’ten buna gelen tepkiler çok şiddetli oldu, İsveç’le Norveç arasında neredeyse savaş çıkıyordu. İki referandumdan sonra aynı yıl, Birliğin bozulduğu kesinleşti. Yeni Norveç devletinin yönetim şekli monarşi olacaktı. Norveç’in yeni kralı olarak seçilen Danimarka Prensi Carl, Norveç krallarının ismi olan Haakon ismini kendine yeni isim olarak seçti. Kral 7. Haakon 1905 yılılndan 1957’e ölene kadar Norveç’in kralı olarak hüküm sürdü.

1900’lerin ilk Yarısı

Vannkraftverk Norveç, 1800’lü yılların sonuna doğru elektrik üretebilmek için su gücünden yararlanmaya başladı. Bunun sonucunda pek çok endüstriyel firma kuruldu. İşgücüne olan ihtiyaç arttı ve şehirler büyümeye devam etti. Özel olarak çıkarılan yasayla, hidroelektrik santrallerin özel şirketler tarafından inşa edilmesi sağlanırken, su gücü kaynağı, devletin mülkiyetinde kaldı. 1914-1918 yılları arasındaki 1. Dünya Savaşı, Avrupa’yı sarstı. Norveç savaşta aktif değildi ama savaşın doğurduğu ekonomik sonuçlar burada da hissedildi. 1930’lu yıllarda Avrupa ve Kuzey Amerika’da ekonomik kriz yaşanıyordu. Birçok kişi işini ve evini kaybetti. Norveç’teki durum, diğer ülkelerdeki kadar kötü olmadıysa da yine de hep “Zorlu geçen 1930’lardan” bahsederiz.

2. verdenskrig 1939/1940‒1945

Stortinget med tysk banner 1940-45, (Oslo Museum, ukjent fotograf) 2. Dünya Savaşı 1939/1940-1945 Norveç’teki çatışmalar sadece birkaç gün sürdü, Norveç’in teslim olmasıyla sonuçlandı. Kral ve hükümet İngiltere’ye kaçarak özgür bir Norveç için yaptıkları savaşı oradan sürdürdü. Norveç, bu arada Alman dostu, demokratik olarak seçilmemiş bir hükümet tarafından yönetiliyordu. Hükümetin başında Vidkun Quisling bulunuyordu. Norveç sınırları içinde çok fazla doğrudan çatışma olmasa da, pek çok direniş grubu sabotaj yaparak, yasa dışı gazeteler çıkararak, sivil halkı yasaları çiğnemeye teşvik eden eylemler ve yönetici güçlere karşı pasif direnişler organize ettiler. Bu direniş gruplarında yer alanların pek çoğu ülkeyi terketmek zorunda kaldı. İkinci Dünya Savaşı sırasında aşağı yukarı 50.000 Norveçli İsveç’e kaçmıştır. Almanlar bir süre sonra giderek daha çok cephede savaşı kaybetmeye başladılar ve nihayet 1945 Mayısında teslim olmak zorunda kaldılar. Savaşta yaklaşık 9500 Norveçli hayatını kaybetti.

Modern zamanlarda Norveç

En oljeplattform Savaştan sonra, ülkenin yeniden inşa edilmesi gerekti. Herşeyin yokluğu çekiliyordu ve halka yetecek ölçüde konut yoktu. Ülkenin bir an önce yeniden inşası için işbirliği ve dayanışma gerekti. Devlet ekonomiyi ve tüketimi sıkı bir şekilde kurallara bağlamıştı. Savaştan hemen sonr,a Birleşmiş Milletler (BM) örgütü kuruldu. Birleşmiş Milletlerin en başta gelen görevi, dünyada barış ve adalet için çalışmaktır. Norveç, örgüte ilk katılan ülkelerden biriydi, Kasım 1945’te BM’e üye oldu. Amerika Birleşik Devletleri, savaştan sonra Avrupa’daki ülkelere ekonomik yardım teklifinde bulundu. Bu yardımın adı Marshall planı olarak bilinmektedir. Yardımın, ekonomik ve siyasi talepleri oldu. Norveç bu paketten 3 milyar dolar yardım aldı. Norveç 1949’da, diğer 11 ülkeyle birlikte Kuzey Atlantik Antlaşmasına imza attı. Bu antlaşma, Kuzey Atlantik Savunma Örgütü NATO’nun kurulmasına yol açtı. Batı Avrupayla ABD arasındaki yakın ilişki günümüze kadar devam etmiştir. 1950- li ve 60-lı yıllarda Norveç’in ekonomisi göreceli olarak iyi durumdaydı ve devlet yurttaşlarına daha iyi bir hayat sağlayacak pek çok reform gerçekleştirdi. 1960’larda birçok şirket, Norveç kıyılarında petrol ve doğal gaz arama isteğinde bulundu. 50 yıl önce su enerjisinde olduğu gibi petrol kaynakları devlet mülkiyetinde kalırken, özel şirketler sınırlı bölgelerde ve belli bir zaman süresi içinde petrol arama, sondaj ve petrol çıkarma haklarını satın aldı. 1969’da Kuzey Denizinde ilk kez petrol bulundu, o tarihten bu yana da Norveç bir petrol ülkesi olma doğrultusunda ilerledi. Günümüzde Norveç, dünyada en çok petrol ihraç eden ülkelerin önünde gelmektedir. Petrol endüstrisinin Norveç ekonomisi için önemi çok büyüktür. Büyük toplumsal hareketlerin de modern Norveç’in oluşmasında önemli bir rol oynamıştır. İşçi hareketi ve kadın hareketinin önemi büyük olmuştur. Norveç’teki işçi hareketinin kökeni 1600’lü yıllara kadar dayanmaktadır ancak 1880’lerde endüstride istihdamın artması sonucu daha organize bir hale gelmiştir. 1920’lerde işçi hareketinin nüfuzu daha da artmıştır. İşçi hareketi işçilere daha iyi koşullar sağlamak için çalışmıştır. Daha kısa çalışma saatleri, işyerlerinde güvenli koşulların sağlanması, hastalık sigortası ve işsizlik durumunda ekonomik destek gibi hakların alınması bunlar arasındadır. Kadın hareketi, kadınların toplumdaki hakları, cinslerin eşitliği ve kadın ve erkeklere aynı olanakların sunulması için savaşmıştır. Boşanma hakkı, korunma hakkı, ücretsiz kürtaj ve kadınların kendi vücutları hakkında kendilerinin karar verme hakkı da kadın hareketinin belli başlı davaları arasında yer almıştır. Bugün, herkes eşit eğitim ve iş hakkı, mülkiyet ve vasiyet hakkına sahip olup, ilaç ve sağlık sisteminden yararlanma hakkı kadın ve erkekler için eşittir.

 

Bilgiler

Bugünkü Norveç

Bugünkü Norveç yüksek refah düzeyine sahip modern bir demokrasidir. Norveç’te çoğu kişinin ekonomisi iyi olup, halk göreceli olarak yüksek eğitim düzeyine sahiptir. Hem erkekler hem de kadınlar iş hayatına katılırlar. Toplum yöre sakinlerinin eğitimini, sağlık yardımını ve ihtiyaca göre ekonomik yardımını güvence altına alan bir dizi yasalar ve sözleşmelerle yönetilir.

Son on yıl içerisinde teknoloji ve data alanında hızlı bir gelişim olmuştur. Bunun Norveç halkına da etkisi olmuştur. Daha çok işyeri yaradılmış, iş görevleri değişmiş ve halkın çoğunluğunun özel yaşamı da değişikliğe uğramıştır.

Son on yıl içerisinde Norveç çok kültürlü ve çeşitlilik içeren bir toplum haline gelmiştir.

 

SORULARI CEVAPLAYIN