Tarih, coğrafya ve yaşam biçimi

Kısaca Norveç’in Tarihi

Vikingskip

Viking zamanı

MS 800 ve 1050 yılları arasına Viking zamanı denir. Viking zamanının başlangıcında Norveç tek bir devlet olmayıp her biri kendi krallıkları olan küçük ülkelerden oluşuyordu. 872 yılında bir Viking olan Harald Hårfagre tüm Norveç’in kralı olmuştur. Vikinglerin birçoğu başka ülkelere gittiler. Kimi Vikingler tüccarlık yaptı mal alıp mal sattı, kimileri de savaşçı oldu çaldı/vurgun yaptı ve öldürdüler. Günümüzde ne zaman Vikinglerle ilgili konuşacak olsak genellikle savaşçı yönlerini hatırlarız. Norveç’te Hristiyanlık 1000’li yıllarda etkili olmaya başlamış, kuzeye özgü eski tanrı inancının yerini almıştır.

Borgund stavkirke

Danimarka ve Norveç arasındaki birlik

1300 yıllara gelindiğinde Danimarka gittikçe Norveçi daha fazla etkisi altına almaya başladı ve 1397 yılına gelindiğinde de Norveç, Danimarka ve İsveç Birliği içine dahil oldu. Birliğin ortak bir kralı vardı. Zaman içerisinde İsveç birlikten çekildi ve Danimarka Norveç birliği 1814 yılına kadar sürdü. Politika Danimarka tarafından yönetiliyordu, Kopenhag birliğin kültürel merkeziydi ve Norveçliler Danimarkaca/Danca okuyup yazıyorlardı. Norveçli çiftçiler vergilerini Kopenhag’daki krala ödüyorlardı.

Birliğin dağılması ve yeni birlik

Eidsvoll 1814 - © Stortingsarkivet/ foto: Teigens fotoatelier as

1814 yılı Norveç tarihinde çok önemli bir yıldır. O yılın 17 Mayıs’ında Norveç kendi anayasasını oluşturmuştur. 1800’lü yılların başında Avrupa’da birçok savaş olmuştur. İngiltere ve Fransa arasında yapılmış olan en büyük savaş bunlardan biridir. Danimarka-Norveç Fransa tarafında olmuş ve Fransa savaşı kaybetmişti. Danimarka kralı savaşı kaybeden taraf olduğundan, İngiltere tarafında yer alan ve savaş galibi sayılan İsveç’e, Norveç’i vermek zorunda kalmıştı.

1814 yılında Danimarka Norveç arasındaki birlik çözüldü/sona erdi. Birtakım Norveçli birliğin sona ermesiyle birlikte Norveç’in artık özgür bir ülke olmasını arzuluyordu ve güneyden gelen 112 cesur adam Akershus İline bağlı olan Eidsvoll da toplandı. Bu adamlar özgür Norveç için bir anayasa yazmak istiyorlardı. Buna karşın Norveç İsveç’le birlik kurmaya zorlanıyordu ve nitekim Kasım 1814 te İsveç ve Norveç birliği kuruldu. İsveç’le olan birlik, önceleri Danimarka ile olan birliğe göre daha gevşekti. Norveç hafif değişikliklerle kendi anayasasını almış ve iç işlerinde serbestti. Dış işlerinde İsveç’e bağlıydı ve iki ülkenin ortak kralı İsveçliydi. Eidsvollsbygningen

Ulusal Romantizm ve Norveç kimliği

Brudeferd i Hardanger (Hans Gude & Adolph Tidemand, © Nasjonalmuseet for kunst, arkitektur og design)

Avrupa 1800’lü yılların ortalarında kültür ve sanat konusunda gelişmiş ve büyümüştü, bu döneme Ulusal Romantizm dönemi denir. Ulusal özelliklerin inceliklerini göstermek ve bunları hem büyütmek hem de güzelleştirmek önemli hale geldi. Norveç’in özellikle güzel doğası öne çıkarıldı, çiftçi toplumu da ‘tipik Norveç’li olarak benimsenmeye başlandı. Ulusal Romantizm hem edebiyat hem de görsel sanatlar ve müzik alanlarında karşımıza çıkmaktadır. Bu dönemde Norveçliler kendi ulusal kimliklerinin giderek daha fazla bilincine varmaya başladılar. Bu duyguyla birçok insanda Norveçli olmaya dair bir gurur kaynağı oluştu ve bunun sonucu olarak da ülkenin bağımız bir ülke olması isteği ortaya çıkmaya başladı.

Norveç’in Danimarka ile olan yüzlerce yıllık birlikten sonra Norveç’teki yazı dili Dancaydı. Günümüzde kullanılan bokmål olarak adlandırdığımız dil aslında Dancadan geliştirilmiş bir dildir. Ulusal Romantizm döneminde birçok kişi Norveçlilerin Dancadan geliştirilmiş değil kendilerine özgü bir yazı dillerinin olması gerektiğini savunmuştur. Bu nedenle dil araştırmacısı Ivar Aasen Norveç’i dolaşarak farklı lehçelerden dil örnekleri topladı. Bu örneklerle yeni bir yazı dili, yeni Norveççe (Nynorsk), oluşturuldu. 1800’lü yıllardan bu yana hem Nynorsk hemde Bokmål gelişti ancak Norveç’te iki resmi dile ek olarak Laponca ve Kvensk (Fince-Macarca dillerininden) dilleri de kullanılmaktadır.

Norveç’in endüstrileşmesi

Fabrikkarbeidere 1880, (Oslo Museum, fotograf: Per Adolf Thorén)

1800’lü yılların ortalarında Norveç toplumunun yaklaşık yüzde 70’i kırsal bölgelerde yaşamaktaydı ve genellikle çiftçilik ve balıkçılık yapıyorlardı. Yaşam birçokları için zordu. Nüfus arttı ve herkesin işleyebileceği kadar toprak bulunmuyordu. Aynı zamanda şehirlerde de değişiklikler meydana geldi. Gün geçtikçe fabrikalar açıldı ve kırsal bölgelerden birçok kişi çalışabilmek için şehirlere göç etti. Şehirde yaşam birçok işçi ailesi için zordu. Çalışma saatleri uzun, barınma koşulları kötüydü. Aileler genellikle çok çocukluydu ve birçok ailenin birarada küçücük bir dairede oturmaları olağan bir durumdu. Ailenin ayakta durabilmesi için çocukların da fabrikalarda çalışmaları zorunluydu. 1850 ve 1920 yılları arasında yaklaşık 800.000 Norveçli Amerika’ya göç etti.

Özgür ve bağımsız bir ülke

1905 yılında İsveç’le olan birlik sona erdi. Norveç Meclisi ile İsveç kralı arasında uzun zamandır süregelen anlaşmazlıklar vardı. 1900 yılı başlarında her geçen gün birçok insan Norveç’in özgür ve bağımsız olması gerektiğini dillendiriyordu. 7 Haziran 1905’te meclis İsveç’le olan birliğin sona erdiğini ve İsveç kralının artık Norveç kralı olmadığını ilan etti. İsveç tarafı bu duruma oldukça sert tepki gösterdi, neredeyse İsveç’le Norveç arasında savaş çıkacaktı. Yapılan iki halk oylaması sonucunda aynı yıl İsveç birliğinin bittiği ve yeni oluşan Norveç devletinin monarşiyle yönetileceği belirlendi. Danimarka prensi Carl, Norveç’in yeni kralı seçildi ve Norveç kralı Haakon adını aldı. Kral Haakon 7 Norveç krallığını 1905 yılından öldüğü tarih olan 1957’ ye kadar sürdürdü.

1900 lü Yılların İlk Yarısı

Vannkraftverk

1800’lü yıllarının sonlarında Norveç su gücünü kullanarak elektrik üretmeye başladı. Bunu takiben birçok endüstri işletmesi kuruldu. İşgücü ihtiyacı arttı ve şehirler büyümeye devam etti. Özel bir yasa ile hidroelektrik santralının yapımı için özel sektöre izin verilirken, su gücü kaynaklarının kamu malı olarak kalması sağlandı.

Avrupa’da 1914-1918 yıllarında I. Dünya Savaşı patlak verdi. Norveç bu savaşta aktif olarak yer almadı ancak ekonomik yaptırımların etkisi burada da hissediliyordu. Savaş zamanında buğday, kahve ve şeker gibi mallar zor bulundukları için karneye bağlandı. 1930’lu yıllarda Avrupa ve Kuzey Amerika’da ekonomik kriz yaşanıyordu. Birçok insan işini ve evini kaybetti. Norveç’te durum birçok ülkedeki gibi kötü olmasa da, biz bu yıllara ‘Çetin Şartlı/buhranlı 30 yıl’ diyoruz.

2. Dünya Savaşı 1939/1940-1945

Stortinget med tysk banner 1940-45, (Oslo Museum, ukjent fotograf)

2. Dünya Savaşı Eylül 1939’da Almanya’nın Polonya’ya saldırmasıyla başladı. Norveç, 9 Nisan 1940’ta Alman birlikleri tarafından işgal edildi. Norveç’teki çatışmalar sadece birkaç hafta sürdü ve Norveç çatışmalardan vazgeçti. Kral ve hükümet İngiltere’ye sığındı ve Norveç’in özgürlüğü için mücadeleye oradan devam edildi. Norveç demokratik olarak seçilmeyen, Alman yanlı bir yönetim tarafından Vidkun Quisling liderliğinde yönetildi.

Almanlara karşı Norveç topraklarında direk çatışmalar olmasa da, direniş grupları Almanlara karşı sabotajlar yaptı, yasak gazeteler dağıttı, halkı sivil ayaklanmalara teşvik etti ve pasif sivil halk direniş organizasyonları gerçekleştirdi. Direniş gruplarında olanların birçoğu ülkeden ayrılmak zorunda kaldı. 2. Dünya Savaşı esnasında 50.000 Norveçli İsveç’e sığındı. Kuzey Norveç’te birçok insan öldürüldü ve Finmark’ın ve Nord- Troms’un büyük bir bölümü yerle
bir edildi. Daha sonra Almanlar bölgeyi boşalttılar. Hitlerin emriyle Sovyetlerin geldiklerinde oradaki bulunan kaynakları kullanmasınlar diye birçok tesis ve altyapı yakıldı.
Almanlar giderek daha çok cephede kaybetmeye başladı ve Mayıs 1945’te teslim olmak zorunda kaldılar. Savaş verilerine göre savaşta yaklaşık olarak 9500 Norveçli öldü.

Modern zamanlarda Norveç

En oljeplattform

Savaştan sonra ülkenin yeniden inşa edilmesi gerekiyordu. Mal bulmada sıkıntısı büyüktü ve halkın barınacağı yeterince konut yoktu. Ülkenin hızla tekrar yapılandırılması için iş birliği yapmak ve dayanışma şarttı. Devlet ekonomiye ve tüketime sınırlamalar getirdi.

Savaştan hemen sonra Birleşmiş Milletler(BM) örgütü kuruldu. BM’nin en önemli görevi, Dünyada barış ve adaleti sağlamaktır. Norveç bu örgüte üye olan ilk ülkelerdendir, Kasım 1945. BM’ nin ilk genel sekreteri Norveçli olan Trygve Lie’dir.

ABD savaştan sonra Avrupa’daki ülkelere ekonomik yardım teklifinde bulunmuştur. Bu ekonomik yardım Marshall-Planı olarak bilinmektedir ve yardım alan ülkelerden ekonomik ve politik talepler içermektedir. Norveç ABD’den yaklaşık üç milyar kronluk bir destek almıştır. 1949 yılında onbir devletle birlikte Norveç Kuzey Atlantik Paktı Anlaşmasını imzalamıştır. Bu pakt daha sonraları Kuzey Atlantik Savunma Örgütü, NATO olmuştur. Böylece, günümüze kadar Batı Avrupa ve ABD arasındaki yakın ilişki bağı devam etmiştir.

1950 ve 1960 yılları arasında Norveç ekonomisi yeterince iyi durumdaydı ve devlet vatandaşlarının yaşamlarını kolaylatırmak ve iyileştirmek için birçok reform gerçekleştirmiştir. 60’lı yıllarda birçok şirket Norveç kıyıları dışında petrol ve gaz aramak istemiştir. 50 yıl öncesinde hidroelektrikte olduğu gibi petrol kaynakları da devlet malı olarak kalırken, özel şirketler petrol arama ve çıkarma haklarını sınırlı bölgeler ve sınırlı tarihleri kapsayacak şekilde satın almışlardır. 1969 yılında Kuzey Denizinde ilk defa petrol bulundu ve Norveç gelişti, petrol ihraç eden büyük ülke konumuna geldi. Petrolün bulunması Norveç ekonomisine hatırı sayılır derecede katkı yapmıştır.

Halk hareketlerinin de Norveç modern toplumunun oluşumasına büyük katkıları olmuştur. Özellikle işçi ve kadın hareketleri bu ilerlemede merkezi rol oynamaktadır. Norveç’teki işçi hareketlerini kökeni 1600’lü yıllara dayanmaktadır ancak 1880’li yıllarda endüstri alanlarının çoğalmasıyla birlikte daha da organize hale gelmiştir. 1920 yılından itibaren hareketler daha etkili olmuştur. İşçi hareketi, işçilerin şartlarının iyileştirilmesi için mücadele vermiştir. Kısa çalışma günleri, iş yerlerinde daha fazla iş güvenliği, hastalık sigortası ve işsiz kalınması halinde ekonomik destek gibi hakların alınması bunlar arasındadır.

Kadın hareketi, toplumda kadın erkek eşitliği, kadın ve erkeklere aynı imkanların sunulması konularında mücadele vermiştir. Boşanma hakkı, doğum kontrol hakkı, kendi isteği ile kurtaj olma ve kendi vucudu ile ilgili kararları alabilme hakları konuları da kadın hareketinin önemli mücadele alanlarıdır. 1978 yılında hamileliğin sonlandırılması (kürtaj) yasası çıktı. Bu yasa gereğince kadının hamileliğinin 13. haftaya girmeden önce kürtaj olma hakkı vardır. Günümüzde eğitim ve çalışma hakkı, mal edinme ve miras, ilaç ve sağlık sisteminden yararlanma hakkı hem kadınlar hem de erkekler için eşittir.

 

Bilgiler

Günümüzde Norveç

Norveç bu gün itibariyle modern bir demokrasi ve refah düzeyi yüksek bir ülkedir. Norveç’teki
birçok insanın ekonomik durumu iyi ve halkın eğitim düzeyi yüksektir. Hem erkekler hem de
kadınlar iş hayatına katılmaktadır. Toplum bir takım yasalar ve anlaşmalarla yönetilir. Bu yasa ve
anlaşmalar fertlerin ihtiyaç duyması halinde, eğitim, sağlık yardımı ve ekonomik desteği garanti
altına almaktadır.

Geçtiğimiz son on yılda teknoloji ve bilgisayar alanında çok hızlı bir gelişme yaşandı. Bu gelişim
Norveç toplumunu etkiledi ve anlam kazandırdı. Birçok yeni iş alanı ortaya çıktı, iş alanındaki
değişikliklerin yanında birçok insanın özel hayatınıda değiştirdi.

Norveç geçtiğimiz son on yıllarda çok kültürlü ve çeşitli (heterojen) bir toplum oldu